Marek Chlebuś




POLSKA W EUROPIE, EUROPA W ŚWIECIE




Wstęp


W poprzednich pracach [1] i [2] badałem długoterminowe trendy miejsca Polski w świecie i w Europie. Pierwsze regularnie spadało od początku badanego okresu do jego końca, natomiast drugie początkowo spadało, ale w ostatnich latach zaczęło rosnąć. Pojawienie się tego pozytywnego trendu skłoniło mnie do podjęcia bardziej szczegółowych i bardziej rozległych badań, których wyniki prezentuję w tym artykule. Jego konkluzja jest taka, że w najbliższych latach miejsce Polski w świecie może się stabilizować, a miejsce Polski w Europie – nawet poprawiać.


Dane


W obecnej pracy poddaję analizie możliwie najszerszy i najbogatszy zbiór danych, obejmujący cały zasób udostępniony przez GUS na jego stronach internetowych. Dane pozyskano w dniu 11.11.2015r. z wszystkich roczników statystycznych, opublikowanych na stronie stat.gov.pl, linkowanych przez wewnętrzną wyszukiwarkę strony. Były w ten sposób dostępne następujące wydania:


RSM: Rocznik Statystyki Międzynarodowej – 2009, 2002, 2015 [3];

RS: Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej – 2011..2014 i skrót 2006...2010 [4];

MRS: Mały Rocznik Statystyczny – 2000...2015 [5].


Dane pobierałem z tablic przeglądowych „Miejsce Polski w świecie” i „Miejsce Polski w Europie”, nie uwzględnionych w skrótach RS 2006...2010, z których dlatego nie korzystałem.


Dane ułożyłem w możliwie największą tabelę, uwzględniającą wszystkie lata i wszystkie wskaźniki. Ponieważ liczby pochodziły z różnych źródeł, nie zawsze między sobą spójnych, przyjąłem hierarchię danych: RSM>RS>MRS, to znaczy tam, gdzie to tylko było możliwe, uwzględniałem dane z Rocznika Statystyki Międzynarodowej, w przeciwnym wypadku przyjmując dane z Rocznika Statystycznego, a w ostatniej kolejności z Małego Rocznika Statystycznego. Wewnątrz tej hierarchii, w razie możliwości wyboru źródeł, preferowałem te nowsze.


Wszystkie wykorzystywane dalej dane zostały pobrane z następujących roczników:


dane za rok

źródło podstawowe

źródło uzupełniające

1970

RSM 2012

RSM 2009

1980

RSM 2015

RSM 2009

1990

RSM 2015

RSM 2009

1998

MRS 2000


1999

MRS 2001


2000

RSM 2015

RSM 2009

2001

MRS 2003


2002

MRS 2004


2003

MRS 2005


2004

RSM 2009

MRS 2006

2005

RSM 2012

MRS 2014

2006

MRS 2008


2007

RSM 2009

MRS 2009

2008

MRS 2010


2009

MRS 2011


2010

RSM 2015


2011

RS 2012


2012

RS 2013

MRS 2014

2013

RS 2014

MRS 2015

2014

RSM 2015


Tab. 1. Źródła danych. Źródła pomocnicze były stosowane w przypadku braku jakichś danych w źródle podstawowym. Ich oznaczenia tutaj, podobnie jak liczby z nich pochodzące w dwóch kolejnych tabelach są pisane na szarym tle. Różne rodzaje źródeł wyróżniono krojami czcionek, które też będą powtórzone dwóch kolejnych tabelach.


Uwaga

Dane zostały po prostu przeniesione z oznaczonych tabel roczników GUS. Ich definicje, zakresy pojęciowe, metodologia ustalania – nie były w ogóle analizowane, podobnie nie były uwzględniane wszelkie uwagi i komentarze redakcyjne. Wszystko to jest dostępne we właściwych publikacjach, wyszczególnionych w Tab. 1, tutaj po prostu przenosimy liczby, uchylając się od jakiejkolwiek refleksji metodologicznej.



Tab. 2. Miejsce Polski w świecie. Dane surowe.




Tab. 3. Miejsce Polski w Europie. Dane surowe.


Model


Dane o znacznej różnorodności i rozległości czasowej okazują się nie zawsze konsekwentne i jednorodne. Celem równoczesnego zmaksymalizowania kompletności, spójności i zakresu danych, dokonam dalej pewnych koniecznych z założenia minimalistycznych zabiegów.


Przede wszystkim trzeba wyeliminować wiersze w większości puste lub zawierające zbyt duże braki. Dotyczy to zbiorów kukurydzy, produkcji siarki rodzimej oraz kwasu siarkowego, produkcji odbiorników telewizyjnych oraz samochodów osobowych, a także PKB na mieszkańca.


Pozostają wiersze względnie kompletne, z lukami nie większymi niż trzy kolejne liczby. Żądanie większej kompletności byłoby zbyt restrykcyjne, gdyż eliminowałoby niektóre podstawowe parametry, jak import lub PKB. W jednym przypadku, można nawet nieco rozluźnić ten wymóg. Dotyczy to pozyskania drewna, które w przypadku miejsca Polski w Europie nie ma określonych liczb dla lat 2001-2004, ponieważ jednak dla obu sąsiednich i większości pozostałych lat mamy praktycznie tę samą wartość, można tutaj dopuścić nieco większą lukę.


Dla umożliwienia badań porównawczych, należy doprowadzić do tej samej postaci obie tabele. Trzeba w tym celu usunąć wiersze, które pozostają dostępne tylko w jednej z nich (samochody osobowe i telefony stacjonarne w użytkowaniu).


Następnie, brakujące pojedyncze dane początkowe, ekstrapoluję do liczby najbliższej, a wewnętrzne luki w danych interpoluję liniowo, przyjmując tendencję wyznaczoną przez dwie liczby najbliższe.


W ten sposób powstają następujące tabele, w których szarym tłem oznaczam liczby uzyskane w wyniku jakiegokolwiek przetworzenia: ekstrapolacji (pierwsza kolumna), interpolacji (komórki wewnętrzne) i obliczenia średniej (ostatni wiersz):



Tab. 4. Miejsce Polski w świecie. Dane przetworzone – szare tło.



Tab. 5. Miejsce Polski w Europie. Dane przetworzone – szare tło.


Trendy


Średnie pokazane w ostatnich wierszach obu powyższych tabel tworzą następujące wykresy:




Rys. 1. Miejsce Polski w świecie – średnie z Tab. 4. Zwrot osi pionowej odwrócony.



Rys. 2. Miejsce Polski w Europie – średnie z Tab. 5. Zwrot osi pionowej odwrócony.


Uwaga

W poprzednich pracach [1] i [2] był budowany maksymalny zestaw danych dotyczących miejsca Polski w świecie i osobno w Europie, w rozdzielczości dziesięcioletniej, tutaj doszedł warunek spójności obu tych rankingów, a także wzrosła ich rozległość i rozdzielczość czasowa. Powyższe wykresy dotyczą podobnego, lecz nie tego samego zestawu danych, co ten wykorzystywany w poprzednich pracach, dlatego ich przebiegi mogą się w detalach nieco różnić.


Miejsce Polski w świecie, po monotonicznym, silnym spadku od 1970 roku, notuje wyraźny okres wzrostu w latach 2006-2008, po którym znowu następuje powolny spadek.


Miejsce Polski w Europie zachowuje się mniej regularnie, ale ogólny trend, od około 20 lat, jest wzrostowy. Wzrost ten był w większości osiągnięty w latach 2007-2009.


Obydwa wykresy wykazują nieregularności w zakresie danych rocznych, szczególnie wyraźne na rys. 2. Ma to różne przyczyny, z których najważniejsza może być ta, że wskaźniki za pełne dziesięciolecia oraz pięciolecia bywają podawane jako punkty odniesienia i korygowane w późniejszych edycjach roczników GUS, a wskaźniki dotyczące pozostałych – "zwykłych" – lat już nie. Dlatego celowe może być ograniczenie wykresów do danych za pełne pięciolecia, z zachowaniem jednak, jako ostatniego dostępnego, wskaźnika za rok 2014.


Otrzymujemy wtedy takie oto wykresy:



Rys. 3. Miejsce Polski w świecie – co 5/10 lat.



Rys. 4. Miejsce Polski w Europie – co 5/10 lat.


Uwaga

Zauważmy, że na rys. 3 dane za pełne dziesięciolecia, bez punktów odpowiadających latom 2005 i 2014, wciąż układają się w monotoniczny trend spadkowy, tak samo jak w poprzednich pracach. Poddany podobnym restrykcjom, rys. 4. wykazuje lekki wzrost już od roku 1990, podczas gdy poprzednio [2] rósł dopiero od roku 2000. Różnica trendów 1990-2000 między obiema – nieco odmiennymi metodologicznie – pracami, pozostaje jednak liczbowo niewielka.


Pomimo odmiennych przebiegów, jednego quasi-monotonicznego, drugiego quasi-cyklicznego, można dostrzec pewne podobieństwo kształtu obydwu wykresów, nasuwające podejrzenia co do ich prostego powiązania.


Rzeczywiście, miejsca Polski w świecie i w Europie okazują się silnie skorelowane, tak że jedno może być z dużą precyzją określone przez drugie. Formuły wiążącej oba miejsca można poszukiwać w rozmaity sposób. Tu zastosujemy bardzo prostą i niezbyt optymalizowaną transformację, w której dopasujemy tylko punkty skrajne wykresów: początkowe – dobierając mnożnik miejsca w Europie, a końcowe – ustalając współczynnik dodatkowego wzrostu w czasie.


Miejsce Polski w świecie będzie poniżej określane przez miejsce Polski w Europie pomnożone przez 2,31 i powiększone o 0,150 punktu na rok.


Kolejny wykres jest zbudowany na tych samych danych, co dwa poprzednie, zestawiając oryginalne miejsce Polski w świecie z przetworzonym miejscem Polski w Europie. Kwadraty (miejsce Polski w świecie) i romby (przetworzone miejsce Polski w Europie) układają się właściwie w ten sam przebieg.



Rys. 5. Miejsce Polski w świecie – oryginalne (kwadraty) i określone przez miejsce Polski Europie (romby) – poprzez pomnożenie oryginalnego miejsca Polski w Europie przez 2,31 i powiększenie wyniku o 0,15 punktu na rok. Korelacja powyżej 0,99.


Współczynnik korelacji, obliczony dla zilustrowanych wyżej danych, przekraczający 99%, wskazuje na bardzo silne powiązanie miejsca Polski w świecie z miejscem w Europie. Tym samym, ogólny i dość konsekwentny spadek miejsca Polski w świecie, przy długoterminowo stabilnym miejscu Polski w Europie, można wiązać ze spadkiem pozycji Europy w świecie. Spadek ten można oszacować według zastosowanego modelu, na 0,15 punktu rocznie.


Korelacja pozostaje podobnie wysoka, gdy zbadamy pełny zestaw danych z tabel 4 i 5, dla wszystkich lat, liczniejszy, choć być może mniej precyzyjny. Współczynnik korelacji, obliczony dla 20, nie jak wcześniej, 7 punktów, wciąż przekracza 98%.



Rys. 6. Miejsce Polski w świecie – oryginalne (kwadraty) i określone przez miejsce Polski Europie (romby) – poprzez pomnożenie oryginalnego miejsca Polski w Europie przez 2,31 i powiększenie wyniku o 0,15 punktu na rok. Korelacja powyżej 0,98.


Wnioski


Wykorzystując wszystkie powszechnie dostępne dane GUS, poddając je minimalnej obróbce,

uzyskaliśmy zagregowane miary miejsca Polski w świecie i w Europie, które okazały się silnie ze sobą powiązane. Położenie Polski, określone przez badane wskaźniki, można porównać do sytuacji kogoś przemieszczającego się po dryfującej barce (Europie), którego ruch w stosunku do brzegu (świata) jest wypadkową jego ruchu względem barki oraz równomiernego dryfu całej barki.


Miejsce Polski w Europie podlega różnorakim zmianom, spadało do 1990 r., potem pozostawało w mniej więcej 15-letniej stagnacji, a po 2006 r. wyraźnie rośnie. Miejsce Polski w świecie regularnie spadało aż do 2005 r., dopiero w ostatnim dziesięcioleciu wykazuje pewien wzrost. Powiązanie jednego wskaźnika z drugim wskazywałoby na regularny dryf Europy w świecie w – niełatwym interpretacyjnie, lecz dość stabilnym – tempie zbliżonym do 1,5 punktu na dziesięciolecie. Wynikowo, w takim samym mniej więcej średnim tempie spada miejsce Polski w świecie.


Okres po 2005 r. okazał się po raz pierwszy w historii badanych rankingów jednoznacznie pozytywny. W detalicznym oglądzie, szczególnie korzystne dla miejsca Polski w świecie były lata 2006-2008, kiedy nasz ranking zanotował wzrost o 0,65 punktu. Przyczyniły się do tego szczególnie wyniki importu, PKB oraz produkcji papieru i tektury. Dość podobnie, miejsce Polski w Europie najsilniej wzrosło w latach 2007-2009, kiedy polepszyło się o 0,43, szczególnie dzięki poprawie w zakresie eksportu i połowów. Zauważmy odmienność przyczyn wzrostu obu wskaźników, mimo ich silnej korelacji, która wydaje się tym bardziej istotna i niebanalna.


Uwaga

Podawane wartości liczbowe należy traktować jako orientacyjne. Zagregowane rankingi silnie zależą od zestawu źródłowych wskaźników, wybranego przez GUS. Pod względem produkcji żyta jesteśmy stale drugim-trzecim krajem świata, a pod względem produkcji kokosów nawet nie setnym. Bardziej miarodajne i warte obserwacji są zmiany czasowe wskaźników, ale i one nie zawsze niosą istotną informację. Rozpad na dwa państwa odległego kraju o wyższym od naszego PKB na mieszkańca, obniży nasz ranking, bo będzie nas teraz wyprzedzać każda część tego kraju osobno, chociaż u nas ani dla nas nic się od tego nie zmieniło. Odwrotnie, podział dalekiego, większego od nas powierzchniowo kraju, na dwa mniejsze od nas państwa, poprawi nasz ranking – też bez naszych zasług i bez istotnych dla nas konsekwencji. Jeżeli to jednak dotyczy jednego i tego samego państwa, to nasz ranking co do PKB na mieszkańca pogorszy się o jeden punkt, a ranking co do powierzchni o tyle samo wzrośnie, i wynikowo, w zagregowanym rankingu nic się nie zmieni. Uśrednianie likwiduje różne paradoksy.


Pokazane w tej pracy tendencje czasowe niosą ważną i wartą przemyślenia informację o procesach, którym podlega Polska i Europa.


Projekcje


Miejsce Polski w świecie wykazuje w tej pracy tendencje mniej pesymistyczne niż w poprzednich. Po 2005 r. odnotowało nawet wzrost, szczególnie silny w latach 2006-2008. Potem pozostawało w nieregularnej stagnacji, lekko spadkowej co do ogólnej tendencji, ale nie pozbawionej lat wzrostowych. Projekcje na przyszłość, przynajmniej te kilku-kilkunastoletnie, nie są już tak jednoznacznie negatywne, jak wcześniej. Spadek pozostaje nadal możliwym scenariuszem, jednak nie dominującym. Najbardziej prawdopodobne wydaje się utrzymanie obecnego miejsca Polski (na poziomie około 21 pkt), ale nie można wykluczyć wzrostu, którego precedens już mieliśmy dziesięć lat temu.


Wynikowo, jeśli utrzyma się dotychczasowa korelacja, miejsce Polski w Europie powinno się poprawiać i może dość łatwo pokonać historyczne rekordy, schodząc poniżej 6 pkt. Spadek jest mniej prawdopodobny.

2015



Literatura


1. Marek Chlebuś, Miejsce Polski w świecie, Przyszłość. Świat – Europa - Polska, Nr 1/2014, http://psep.czasopisma.pan.pl/images/data/psep/wydania/No_1_2014_nr_seryjny/11%20Chlebus.pdf


2. Marek Chlebuś, Miejsce Polski w Europie, Sprawy Nauki, Nr 12(205), listopad 2015, http://www.sprawynauki.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=3205:miejsce-polski-w-europie&catid=306&Itemid=30


3. GUS, roczniki statystyki międzynarodowej 2009-2015, dostępne na stronie: http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/roczniki-statystyczne/roczniki-statystyczne/rocznik-statystyki-miedzynarodowej-2009-r-wybrane-tablice,10,1.html


4. GUS, roczniki statystyczne RP 2011-2014, dostępne na stronie: http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/roczniki-statystyczne/roczniki-statystyczne/rocznik-statystyczny-rzeczypospolitej-polskiej-2006,2,1.html


5. GUS, małe roczniki statystyczne 2000-2015, dostępne na stronie: http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/roczniki-statystyczne/roczniki-statystyczne/maly-rocznik-statystyczny-2000-r,1,1.html

Wszystkie odczyty interenetowe z 11.11.2015.




Marek Chlebuś, Polska w Europie, Europa w świecie, Przyszłość. Świat – Europa – Polska Nr 2, Warszawa 2016

MCH